Yargılama Hukukumuzda Bilirkişilik Kurumu: Uygulama, Sorunlar ve Çözüm Önerileri

1. GİRİŞ

Bilirkişilik kurumu; hukuk, idari ve ceza yargılaması hukukumuzda yargılama faaliyetinin en kritik işlevsel alanlarından birini oluşturmaktadır. Mevzuatımızda bilirkişilik; Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun (HUMK) "Ehlüvukuf" başlığı altındaki 275-286. maddeleri arasında, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 62-73. maddeleri arasında "Bilirkişi İncelemesi" başlığı altında ve İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun (İYUK) 31. maddesinin atfıyla düzenlenmiştir. İlgili yasalarda açık bir tanımı yapılmamış olmakla birlikte bilirkişi; bir davada çözümü yargıç tarafından bilinmeyen, uzmanlığı, özel ve teknik bilgiyi gerektiren hallerde oy ve görüşüne başvurulan kişi veya kişiler olarak ifade edilmektedir. Yargılama hukuku tekniği açısından bilirkişi, tanık gibi kişisel ve takdire dayalı deliller arasında yer alır.

Bilirkişi, özel ve teknik bilgisine dayanarak olay ve olgular üzerinde inceleme yapar, vardığı sonuçları ve bilimsel görüşünü mahkemeye sunar. Bu doğrultuda bilirkişi incelemesine başvurulup başvurulmayacağına karar verme yetkisi tamamen yargıca aittir. Bilirkişiye maddi olayların aydınlatılması aşamasında başvurulur. Örneğin haksız eyleme uğrayan kişinin yaralanma derecesi, bu yaranın eylemin doğrudan bir sonucu olup olmadığı, iyileşme süresi ve çalışma gücü kaybı gibi somut olgular bilirkişi incelemesinin konusunu oluşturur.

Buna karşın, hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişi dinlenemez (HUMK m. 275/2). Hukuksal sorunun çözümlenmesi doğrudan yargıcın asli görevidir. Bir eylemin haksız tahrik veya suç oluşturup oluşturmadığı ya da suçun yasal unsurlarının gerçekleşip gerçekleşmediği gibi konular bilirkişiye sorulamaz. Ancak uygulamada, bu tür hukuki konularda da sıklıkla bilirkişiye başvurulduğu ve bu durumun Yargıtay içtihatlarına yansıdığı görülmektedir. Yasal düzenlemelere aykırı olan bu durum; yargılama giderlerini artırmakta, yargıcı pasifleştirmekte, hukuki takdir yetkisini bilirkişiye devretmekte ve hatalı kararların doğmasına yol açmaktadır.

Bu bağlamda; yargılama hukukunun tüm alanları bakımından bilirkişilik kurumunun yeniden ele alınması, uygulamadaki aksaklıkların giderilmesi ve adalet duygusunun zedelenmesinin önüne geçilmesi zorunluluk arz etmektedir. Dava süreçlerinde ortaya çıkan karmaşık hukuki ve teknik uyuşmazlıklarda uzman niteliğinde değerlendirmeler için uzmanlık alanlarımız sayfasından sunulan teknik ve bilimsel raporlama hizmetlerini inceleyebilirsiniz.

2. BİLİRKİŞİ SEÇİMİ

2.1. Yargılama Türlerine Göre Seçim Usulleri (Hukuk, Ceza ve İdari Yargı)

Bilirkişi seçimi, yargılamanın tabi olduğu Usul Hukuku kurallarına göre farklılık göstermektedir:

• Hukuk Yargılaması: İlke olarak bilirkişi davanın taraflarınca seçilir. Tarafların bilirkişi seçiminde anlaşamamaları (ittifak edememeleri) halinde bilirkişi yargıç tarafından atanır. Bilirkişi sayısı kural olarak bir kişidir; ancak gerekçelendirilmek şartıyla en fazla üç kişiden oluşturulabilir.
• Ceza Yargılaması: Cumhuriyet savcısının, katılanın, şüphelinin, sanığın veya müdafiin talebi üzerine veya re'sen karar verilir. Hukuk yargılamasından farklı olarak bilirkişi atanması ve sayı tespiti tarafların anlaşmasına bağlı olmayıp doğrudan mahkemenin yetkisindedir. Bilirkişiler, İl Adli Yargı Adalet Komisyonları tarafından her yıl düzenlenen listelerden seçilir. (CMK m. 64).
• İdari Yargılama: Re'sen araştırma ilkesinin (İYUK m. 20) geçerli olduğu idari yargıda hakim bütünüyle aktif bir konumdadır. Danıştay içtihatlarında da belirtildiği üzere, uyuşmazlığın çözümü için özel ve teknik bilginin gerekli olup olmadığını takdir etme ve bilirkişi seçimini doğrudan yapma yetkisi idari mahkemeye aittir (İYUK m. 31). Danıştay, teknik bilgi gerektiren hallerde idare mahkemelerinin bilirkişiye başvurmasını zorunlu bir bozma nedeni saymaktadır.

2.2. Bilirkişiye Başvurmanın Yasal Zorunluluk Olduğu Haller

Yargıcın takdir yetkisinin ötesinde, bazı özel kanun hükümleri bilirkişiye başvurulmasını emredici kılmıştır:

• Vesayet Hukuku: Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kişinin kısıtlanmasına veya kısıtlılığın kaldırılmasına ancak resmi sağlık kurulu raporu (bilirkişi) üzerine karar verilebilir (TMK m. 409/2, m. 474).
• Kamulaştırma Hukuku: Kamulaştırma Kanunu’nun 11 ve 15. maddeleri uyarınca, taşınmaz bedelinin tespiti için TMMOB ve il/ilçe idare kurulları listelerinden bilirkişi kurulu oluşturulması yasal bir zorunluluktur.
• Tazminat ve Kusur İncelemeleri: Trafik kazalarından doğan tazminat davalarında kusur tespiti ve aktüeryal hesaplama ayrı teknik uzmanlıklar gerektirdiğinden, yargıcın her iki alanda ayrı uzman bilirkişi ataması gerekmektedir.

2.3. Bilirkişiliği Kabul Zorunluluğu

Hukuk yargılamasında kural olarak bilirkişiliği kabul etme zorunluluğu bulunmamaktadır. Ancak resmi bilirkişi niteliğinde olan kurumlar (Adli Tıp Kurumu, TMMOB, Ticaret Odaları vb.) ile görüşüne başvurulacak konuyu bilmeksizin mesleğini icra etmesi mümkün olmayan ve sanatını alenen yürüten kişiler (doktor, avukat, mali müşavir gibi) bilirkişilik görevini kabul etmek zorundadırlar (HUMK m. 278).

3. BİLİRKİŞİ İNCELEMESİ VE RAPORU

Bilirkişi görevlendirildikten sonra, inceleme yapacağı konular ve cevaplaması istenen sorular mahkeme tarafından kendisine yazılı olarak bildirilir. Bilirkişiye raporunu sunması için işin niteliğine göre üç ayı geçmemek üzere bir süre verilir. Keşif icra edilecekse yargıcın katılımı zorunludur.

Hazırlanacak bilirkişi raporunun ihtiva etmesi gereken yasal unsurlar şunlardır:

• Tarafların ad ve soyadları,
• Bilirkişinin görevlendirildiği spesifik hususlar,
• İncelemeye konu yapılan somut maddi vakıalar,
• Bilimsel gerekçe ve varılan sonuç,
• Birden fazla bilirkişi olması halinde varsa görüş ayrılıklarının gerekçesi,
• Düzenlenme tarihi ve bilirkişilerin ıslak imzaları.

Bilirkişi Raporunun Hukuki Niteliği ve Hakimi Bağlamaması İlkesi:
Bilirkişi raporu kesin delil niteliği taşımamaktadır. HUMK m. 286 uyarınca bilirkişinin oy ve görüşü yargıcı bağlamaz. Yargıç, rapordaki tespitleri kendi objektif bilgisi ve dosyadaki diğer delillerle birlikte serbestçe takdir eder. Raporu yetersiz görmesi halinde aynı veya farklı bilirkişilerden ek rapor/yeni rapor isteyebileceği gibi, raporun aksine karar vermesi halinde bunun hukuki ve somut gerekçelerini kararında açıkça belirtmek zorundadır.

4. UYGULAMADA KARŞILAŞILAN TEMEL SORUNLAR

Yargılama pratiğinde bilirkişilik kurumu çerçevesinde yaşanan başlıca aksaklıklar şunlardır:

1. Hukuki Konularda Bilirkişiye Başvurulması: Yasal yasağa rağmen, mahkemelerin iş yoğunluğu ve Yargıtay uygulamalarını gerekçe göstererek hukuki nitelendirme gerektiren konularda dahi dosyayı bilirkişiye tevdi etmesi.
2. Objektif Olmayan Bilirkişi Seçimi: Tarafların anlaşma hakkı gözetilmeksizin ve uzmanlık yeterliliği detaylı araştırılmaksızın sırf emeklilik unvanlarına (emekli banka müdürü, emekli polis vb.) dayanılarak atama yapılması.
3. Dosya Yığılması ve Yargılamada Gecikmeler: Mahkemelerin sürekli belirli tanıdık bilirkişileri görevlendirmesi sonucu dosyaların birikmesi, raporların gecikmesi ve görevi savsaklama riskinin doğması.
4. Kurumsal Listelerin Yetersizliği ve Ehliyetsiz Atamalar: Adli yargı komisyon listelerinin yeterli eleme yapılmadan biçimsel olarak oluşturulması; mahkeme kalemlerinin inisiyatifiyle uzmanlığı şüpheli kişilerin atanması.
5. Disiplin ve Sicil Kaydı Eksikliği: Bilirkişilerin görevleri sırasında işledikleri suçlar veya mesleki etik ihlalleriyle ilgili merkezi bir sicil tutulmaması nedeniyle sakıncalı kişilerin görev almaya devam edebilmesi.

5. ÇÖZÜM ÖNERİLERİ

Bilirkişilik kurumunun işlevselliğini ve yargıya olan güveni yeniden tesis etmek adına şu adımların atılması gerekmektedir:

• Yasal ve Etik Çerçeve: Bilirkişiliğin ana ilkeleri, etik kuralları ve hangi konularda bilirkişiye gidilebileceğine dair somut kıstaslar mevzuatla netleştirilmelidir. Bilirkişilerin mesleki sicillerini takip eden ve suça karışanları sistem dışına çıkaran disiplin mekanizmaları kurulmalıdır.
• Merkezi ve Otomatik Atama Sistemi: Bilirkişi atamalarının yargıç veya kalem inisiyatifinden çıkarılarak yetkinlik ve uzmanlık esaslı merkezi bir dijital sistem üzerinden dağıtılması sağlanmalıdır.
• Uzman Kadrolu Resmi Bilirkişilik: Özellikle ceza ve uzmanlık mahkemeleri nezdinde bankacılık, finans, bilişim ve mühendislik alanlarında kadrolu resmi bilirkişiler (kamu görevlileri) istihdam edilerek tarafsızlık ve nitelik artırılmalıdır.

6. KAYNAKÇA

1. Kuru, Baki: Hukuk Muhakemeleri Usulü.
2. Bilge, Necip / Önen, Ergun: Medeni Yargılama Hukuku Dersleri.
3. Aslan, Zehreddin: Türk İdari Yargı Sisteminde Resen Araştırma İlkesi.
4. Yargıtay ve Danıştay Emsal Kararları.
5. Mevzuat ve Resmi Portallar (www.mevzuat.gov.tr, www.adalet.gov.tr).